Macedonia Północna to kraj charakterny, choć niewielki. Pokonanie 180 km między granicą z Kosowem w Blace a Bogorodicą, gdzie znajduje się przejście graniczne z Grecją mogłoby zająć zaledwie dwie godziny. Ten pęd nie ma wszak sensu, bo po drodze leży większość krajowych winnic dających znakomite niekiedy wina. Wiele winiarni gotowych jest zaś na przyjęcie gości.

Tekst i zdjęcia: Tomasz Prange-Barczyński

Trudno uwierzyć, że stanowiąca zaledwie dziesiątą część dawnej Jugosławii Macedonia Północna była jednym z kluczowych dostarczycieli wina na lokalny rynek. W szczytowym okresie powstawało tu aż 80 proc. krajowej produkcji. Kiedy przyjrzymy się warunkom naturalnym i klimatowi tego niewielkiego państwa, łatwiej będzie zrozumieć tego powody.

Macedonia Północna: źródło wina

Nasłoneczniona łagodnie górzysta Dolina Wardaru sprzyjała i nadal sprzyja uprawie winorośli, która po tytoniu stanowi drugą pod względem skali i ważności gałąź lokalnego przemysłu rolniczego. Wspomnienie Jugosławii nawet dziś nie jest pozbawione sensu. Serbia i Chorwacja nadal pozostają najważniejszymi rynkami zbytu dla macedońskich winiarzy. Co ciekawe, mimo częstego nawiązywania do historii wielkiego starożytnego królestwa Macedonii, na Północy nie uprawia się dziś żadnych odmian, z których słynie należąca obecnie do Grecji część dawnej krainy. Powierzchnia winnic zajmuje ok. 30 tys. hektarów; na wino przerabia się owoce z 28 tys. ha. Wielu producentów destyluje też niezwykle popularną lokalnie rakiję.

Geografia

Jak na niewielką powierzchnię (25,7 tys. km²) Macedonia Północna ma relatywnie wielu sąsiadów. Na północy graniczy z Kosowem i Serbią, na wschodzie z Bułgarią, na południu z Grecją, a na zachodzie z Albanią. Kraj jest w dużej części górzysty (80 proc. powierzchni) i wyżynny. Średnia wysokość wynosi 832 m n.p.m., a najwyższy szczyt, Golem Korab, wznosi się aż na 2764 metry. Całość przecina rozległa i winodajna, nadal dość pagórkowata Dolina Wardaru, najdłuższej macedońskiej rzeki, która jako Aksios kończy swój bieg w Grecji, w wodach Morza Egejskiego.

Klimat

O ile w południowej części kraju wciąż odczuwalne są wpływy śródziemnomorskie (od granicy do brzegu morza jest zaledwie 60 km), na górzystej północy klimat jest zdecydowanie kontynentalny. Oba spotykają się w okolicach Kawadarci, w subregionie Tikveš, w którym z tego właśnie względu znajduje się najwięcej winnic. Jeśli chodzi o klimat, Macedonia Północna cechuje się dużą liczbą godzin słonecznych oraz – dzięki wysokości – wyrazistymi różnicami temperatury między dniem i nocą, co sprzyja wydłużeniu sezonu wegetacyjnego i właściwej, pełnej dojrzałości owoców.

Macedonia Północna: regiony winiarskie

W Macedonii Północnej wytyczono trzy makroregiony winiarskie. Na północnym wschodzie, przy granicy z Serbią i Bułgarią, leży Pčinja-Osogowo. Na zachodzie znajduje się Pelagonija-Połog, obejmująca m.in. okolice Tetowa blisko granicy serbskiej, tereny w górskiej kotlinie między Prilepem a Bitolą oraz wybrzeże Jeziora Ochrydzkiego. Oba regiony, Wschodni i Zachodni, są jednak odpowiedzialne za relatywnie niewielką część produkcji. Powstaje tu zaledwie 17 proc. macedońskiego wina: 4 proc. na wschodzie i 13 na zachodzie. Najważniejszy jest ten trzeci. Dolina najdłuższej macedońskiej rzeki przecina niemal cały kraj. Leży wzdłuż niej największy region winiarski nazywany Centralnym, albo lokalnie, Povardarjem, czyli Doliną Wardaru. Dzieli się na subregiony (idąc od północy): Skopje, Wełes, Tikveš, Geweglja-Wałandowo, Strumica, Owče Pole i Kochani. Największy, bo przekraczający grubo 12 tys. ha winnic, jest Tikveš. Swoje siedziby ma w nim większość czołowych winiarni w Macedonii Północnej.

Vranec: czarny ogier

Vranec jest dla Macedonii Północnej tym, czym malbec dla Argentyny, carménère dla Chile, mavrud dla Bułgarii czy prokupac dla Serbii. Jest tu odmianą numer jeden, a zarazem symbolem lokalnego winiarstwa. Mimo że odmiana wywodzi się najprawdopodobniej z nieodległej Czarnogóry (gdzie nazywana jest vranac), a do Macedonii dotarła dopiero w zeszłym stuleciu, to właśnie w Dolinie Wardaru rośnie jej najwięcej (ponad 10 tys. ha) i daje najlepsze rezultaty. Rodzicami vraneca są kratošija i duljenga.

Zgodnie ze swą nazwą (silny czarny, czarny ogier) daje wina tęgie, ciemne, taniczne i gotowe dobrze się starzeć. Alkohol z łatwością przekracza 15 proc., a niejednokrotnie potrafi dojść nawet do 17. Szczep nie ma na szczęście problemu z kwasowością, która w dobrze zrobionych winach, nawet przy dużej szczodrości, potrafi zgrabnie zrównoważyć wino. Niemniej, ekstraktywne, mocne, dojrzewające w dębowych beczkach vranece dominują na lokalnym rynku, który po prostu lubi taki styl. Nie zmienia to postaci rzeczy, że co najmniej kilku producentów potrafi zrobić z vraneca wina subtelniejsze i bardziej eleganckie.

Macedońskie primitivo

Znamy dobrze tę wyliczankę: najpierw Amerykanie byli przez dziesięciolecia przekonani, że zinfandel jest jedyną autochtoniczną odmianą kalifornijską. W II połowie XX wieku przyszła z początku szokująca wiadomość, że zin to nic innego, jak doskonale znane z włoskiej Apulii primitivo. Tyle że ta tak bardzo lubiana w Polsce odmiana również okazała się imigrantem. Konkretnie – z Dalmacji, gdzie znana była jako crljenak kaštelanski. Kolejne badania DNA wykazały, że to ten sam szczep, co opisywany przed wiekami i uznany za odmianę wymarłą tribidrag. Chorwaci postawili tutaj kropkę, za to do akcji wkroczyli Czarnogórcy, tłumacząc, że tribidrag to nic innego jak ich kratošija i tak powinna brzmieć prawidłowa nazwa odmiany, bo uprawiali ją wcześniej niż sąsiedzi z północy. Dziś także w Macedonii Północnej kratošija daje bardzo obiecujące rezultaty. Wina są nasycone, z typowymi, dobrze znanymi z Apulii czy Kalifornii nutami tytoniowo-śliwkowymi. Jednocześnie są też soczyste, ładnie zrównoważone i bardzo pijalne.

Inne odmiany winorośli

Macedońscy winiarze szczodrze inkorporowali wiele „jugosłowiańskich” odmian z różnych części byłej republiki i z powodzeniem je uprawiają. Dobre rezultaty dają tu: znana z okolic Mostaru w Bośni i Hercegowinie biała žilavka, graševina, wiodąca prym w Chorwacji (i całej Europie Środkowej), czy popularna w ościennych krajach smederevka, wywodząca się w istocie z Bułgarii, gdzie występuje pod nazwą dimyat. Pośród odmian czerwonych bardzo sensowne wina daje wiodący szczep Serbii, prokupac, oraz dalmacki plavac mali. Rośnie popularność stanušiny crnej. Jako jedna z nielicznych może poszczycić się ona prawdziwie macedońskimi korzeniami. To szczep, który rokuje przede wszystkim jako źródło dobrych win musujących i różowych. Drugi autochton to ohridsko crno, niemal wymarły po pladze filoksery z początków XX wieku. Uprawiany jest w homeopatycznych ilościach nad Jeziorem Ochrydzkim.

Pośród odmian międzynarodowych znajdziemy przede wszystkim białego muszkata (muscat blanc à petits grains). Pod nazwą temjanika uznawany jest tu właściwie za autochtona i jak wszystkie wina aromatyczne cieszy się w Macedonii Północnej wielką popularnością. Co poza tym? Chardonnay, sauvignon blanc, gewürztraminer, pinot gris, riesling (co ciekawe, uważny tu za szczep drugiej kategorii), a nawet albariño i viognier. Z czerwonych, oprócz wielbionych na Bałkanach caberneta sauvignon i merlota, znajdzie się także sporo syrah, pinot noir, petit verdot, carménère i garnachy. Są też sangiovese i tempranillo.

Na povardarskim szlaku

Wszystkie wiodące winiarnie północnomacedońskie są gotowe na przyjęcie gości zainteresowanych degustacją. W wielu miejscach funkcjonują też bardzo dobre restauracje. Warto wpaść na obiad czy kolację do takich producentów jak Château Kamnik w Skopje, Château Sopot w Wełes, Stobi w Gradsku, Tikveš w Kawadarci, Popova Kula w Demir Kapiji czy Lazar w Palikurii. Kamnik, Popova Kula i Lazar prowadzą też położone pośród winnic wygodne i przyjemne hotele. Wszystkie wymienione winiarnie leżą w Povardarju, czyli wzdłuż autostrady przecinającej kraj i łączącej Belgrad z Salonikami. To sprawia, że dotarcie do nich nie nastręcza żadnego problemu.

Macedonia Północna: najlepsi producenci

Château Kamnik (subregion Skopje), Tikveš, Lazar, Stobi, Popova Kula, Popov, Venec, Dane Hermes, Château Rizov, Bovin (wszystkie w subregionie Tikveš), Château Sopot (Wełes).