W Alto Piemonte na nebbiolo wołają spanna. Nie tylko nazwa jest inna od tej, którą tak dobrze znamy ze wzgórz Langhe. U stóp Alp Pennińskich powstają ze słynnej odmiany zgoła inne wina – delikatniejsze, rysowane cieńszą kreską, wciąż jednak ze wszech miar godne uwagi.
Tomasz Prange-Barczyński
Kilkanaście lat temu, w 2011 roku, by ułatwić życie konsumentom winiarze z największej włoskiej wyspy stworzyli DOC Sicilia. Argumentowali, że spośród 23 lokalnych apelacji nośna jest tylko Etna, ewentualnie Marsala, ale ta druga już dla starszego pokolenia. Mniej więcej w tym samym czasie, gdy wykuwały się zręby nowego denominazione, byłem świadkiem szczerego wyznania dziennikarza z Mediolanu, który oświadczył, że nigdy nie słyszał o jedynej sycylijskiej DOCG, Cerasuolo di Vittoria. Jaki sens ma zatem przywoływanie takich nazw, jak Contea di Sclafani, Erice, Eloro, Faro czy Santa Margherita di Felice? Przyjęło się – dziś pod marką DOC Sicilia sprzedawane są zarówno relatywnie tanie wina codzienne, jak i drogie, godne wieloletniego starzenia ikony, by wymienić choćby Mille e Una Notte Donnafugaty.
Przedgórze we fragmentach
Dużo wcześniej, bo w 1994 roku, powstała DOC Piemonte. Klimat i szerokość geograficzna są skrajnie różne, ale reszta podobna: sporo lokalnych szczepów, dużo odmian międzynarodowych, kilka wielkich apelacji (Barolo, Barbaresco) ale też morze nieznanych, jak Albugnano, Canavese, Carema, Gabiano, Loazzolo czy Strevi. W sumie aż 19 DOCG i 41 DOC. Można by spytać: na co to komu?
W tym przypadku jednak pomysł ogólnej denominazione spalił na panewce. Oznaczenie istnieje, ale konia z rzędem temu, kto potrafi podać nazwę jakiegoś wielkiego wina pod marką DOC Piemonte. A i w supermarketach zawsze bezpieczniej sięgnąć po mniej anonimową barberę czy dolcetto z którejś z lokalnych apelacji.
Nie ukrywam, że małe DOC(G) uwielbiam, zwłaszcza we Włoszech, tym bardziej dziś, gdy „pozytywni wariaci” tak często postanawiają odgrzebać zapomnianą odmianę, przywrócić na mapę skrawek lądu dawno z niej wytarty. To nie hollywoodzki film – w takich miejscach nie powstają nagle i z niczego „najlepsze wina świata”. Chodzi raczej o oryginalność, odmienność, ciężko wypracowany wkład w życie lokalnej społeczności, umocnienie jej tożsamości. Jeśli interesuje was więc wyłącznie smak i korzystna cena, możecie darować sobie dalszą lekturę tego artykułu. (Choć wina z Alto Piemonte, o których za chwilę będzie mowa, bywają wyśmienite, a i cena, zwłaszcza w porównaniu ze sławami z Langhe, bywa nad wyraz atrakcyjna.)
Powrót do winnic
Leżące na północy regionu, wciśnięte między Aostę, Lombardię i Szwajcarię Alto Piemonte (Górny Piemont), cieszyło się przez setki lat zasłużoną winiarską sławą. W zapomnienie popadło dopiero po II wojnie światowej, kiedy mieszkańcy podgórskich wiosek i miasteczek ruszyli w doliny, by zasilać dynamicznie rozwijające się fabryki tekstylne w Bielli, Novarze, Ivrei czy Lessonie. Znajdowali też pracę na plantacjach ryżu rozpostartych między Novarrą a Vercelli. O opuszczonych wówczas siołach w Valli Ossolane, jednej z najmniejszych apelacji Alto Piemonte, pisałem w listopadzie. Wiele winnic zarosło wręcz lasem.
Posłane w odstawkę mikroapelacje odkryli na nowo młodzi. Gros współczesnych winiarzy ma zaledwie około czterdziestki. Wrócili zachwyceni możliwościami, jakie spanna daje na alpejskim przedgórzu. Odmiana to jedno – ale lokalni producenci z zapałem opowiadają też o geologicznych i klimatycznych subtelnościach poszczególnych siedlisk, dowodząc że utrzymywanie kilkunastohektarowego denominazione ma głęboki sens. Na pewno zaś głębszy, niż wrzucenie wszystkiego do jednego worka pod nazwą DOC Piemonte, niechby nawet Alto Piemonte. Wydaje się zresztą, że enofile zainteresowani tutejszymi winami z chęcią eksplorują te różnice, czego byłem świadkiem podczas odwiedzonej przez kilkaset osób Grande Manifestazione w luksusowym Grand Hotelu w Stresie nad Lago Maggiore, w listopadzie ubiegłego roku. Przyjrzyjmy się zatem owym dziesięciu apelacjom Górnego Piemontu.
Alto Piemonte: apelacje
Gattinara DOCG
To najbardziej znana denominazione makroregionu. W XIX w. tutejsze wina były bardziej cenione i droższe od barolo i barbaresco. DOCG liczy 98 ha winnic – jak na Alto Piemonte to sporo – porastających leżące na wysokości 250-550 m n.p.m. wzgórza Vercelli powyżej miasteczka Gattinara. To najbardziej esencjonalna, ale i najbardziej mineralna wersja nebbiolo z tej części Piemontu, choć w chłodniejszych rocznikach może wydawać się dość surowa. Wino musi zawierać co najmniej 90 proc. nebbiolo uzupełnionego ewentualnie odmianami uva rara i vespolina. Dojrzewa 35 miesięcy, z czego min. 24 w beczce (riserva odpowiednio 47 i 36 miesięcy).
Ghemme DOCG
Niedaleko od Gattinary, na drugim brzegu rzeki Sesia, leży Ghemme. Ledwie kilka kilometrów różnicy, ale kompletnie inna geologia. Podłoże jest tu mocno wymieszane, złożone m.in. ze skał aluwialnych, granitu, gliny i porfiru. Winnice rosną na podobnej wysokości, 220-400 m n.p.m. Wina są zaś strukturalne, aromatyczne, pełne nut ziołowych i kwiatowych, ciut łatwiejsze, niż te z Gattinary. Całkowita powierzchnia upraw apelacji to zaledwie 34 hektary. Wino zawiera co najmniej 85 proc. nebbiolo i może być uzupełnione odmianami uva rara i vespolina. Dojrzewa 34 miesiące, z czego 18 w beczce (riserva – 46 i 24).
Bramaterra DOC
Podróżując u podnóża przedalpia z Gattinary do Bielli można w ogóle nie zauważyć tej niewielkiej apelacji. Licząca 34 ha (w 2018 roku było to mniej niż 30) denominazione składa się z rozsianych po zalesionych wzgórzach (200-600 m n.p.m.), odizolowanych od siebie parceli. Uważny wędrowiec, przemierzając owe lasy, dostrzeże między drzewami resztki dawnych, opuszczonych i zarośniętych z biegiem czasu winnic. Sama Bramaterra jest bardzo starym regionem winiarskim. Tutejsze wina znane były już w XV w., a ponieważ trafiały do opactwa w Vercelli, zwano je winami kanoników. Wino musi zawierać od 50 do 80 proc. nebbiolo, co najmniej 30 proc. croatiny; najwyżej 20 proc. uva rara lub vespoliny. Dojrzewa 22 miesiące, z czego 18 w beczce (riserva – 34 i 24).
Boca DOC
Bardzo skromna apelacja, która liczy tylko 17 ha winnic (jeszcze dekadę temu 10!). Producentów także jest garstka. Wysokie położenie winnic (300-550 m n.p.m.) zapewnia winom solidną kwasowość, czystość i mocną strukturę. Ich typowe aromaty to czerwone owoce, pieprz oraz nuty kwiatowe i mineralne. Nebbiolo stanowi w kupażu od 70 do 90 proc. Reszta to uva rara lub vespolina. Boca dojrzewa 34 miesiące, z czego 18 w beczce (riserva – 46 i 24).
Lessona DOC
Kolejna kieszonkowa apelacja (21 ha) leży w zachodniej części Alto Piemonte, między 200 a 500 m n.p.m. Niegdyś bardzo ceniona. Tamtejsze eleganckie, stosunkowo lekkie i mineralne wina z wysoką kwasowością i nutami ciemnych owoców należą do najciekawszych w regionie. Kupaż bazuje na nebbiolo (min. 85 proc.) uzupełnionym uva rara i vespoliną. Dojrzewa 22 miesiące, z czego 12 w beczce (riserva – 46 i 30).
Fara DOC
Wina z tej mikroskopijnej (5 ha!) apelacji położonej między Fara Novarese a Brioną w prowincji Biella były cenione przez hierarchów kościelnych jeszcze w średniowieczu. Powstają w 50-70 proc. z nebbiolo z dodatkiem vespoliny lub uva rara. Dojrzewają 22 miesiące, z czego 12 w beczce (riserva – 34 i 20). Winnice leżą między 180 a 300 m n.p.m.
Sizzano DOC
Kolejna maleńka denominazione licząca ledwie 5 ha zyskała wielkiego miłośnika w XIX-wiecznym włoskim mężu stanu, Camillo Benso, hrabim Cavour. Przyrównywał on tutejsze wina do burgundów i kazał podawać je sobie z daniem la finanziera, potrawką z mięsa i podrobów duszonych w czerwonym winie. Leży na lewym brzegu Sesii, opodal Novary, a winnice rozpościerają się między 200 a 350 m n.p.m. Wina powstają w 50-70 proc. z nebbiolo z dodatkiem vespoliny lub uva rara. Dojrzewają 22 miesiące, z czego 16 w beczce (riserva – 34 i 24).
Valli Ossolane DOC
Najmłodsza w Alto Piemonte, bo założona dopiero w 2009 roku, apelacja czerpie z wielusetletnich tradycji winiarskich w tym górskim już w praktyce regionie położonym między 160 a nawet 1000 m n.p.m., na zboczach górskich stanowiących miejscami granicę ze Szwajcarią. Nebbiolo nosi tu jeszcze inną niż spanna, lokalną nazwę prünent. Białe wina muszą zawierać co najmniej 60 proc. chardonnay, czerwone min. 60 proc. croatiny, merlota lub nebbiolo. Długą tradycję uprawiania odmian międzynarodowych miejscowi tłumaczą bliskością Szwajcarii, w której zarówno chardonnay jak i merlot mają od dawna swoje miejsce. W Valli Ossolane można robić też jednoodmianowe wino z nebbiolo, także w wersji superiore, najczęściej nazywane po prostu prünent. To jedna z najbardziej subtelnych i lekkich wersji tej odmiany w Górnym Piemoncie.
Coste della Sesia DOC
Ta licząca 44 ha denominazione leży na łagodnych zboczach między Biellą a Vercelli. Winnice bywają tu zakładane nawet na 600 m n.p.m. W ramach apelacji powstają białe wina z erbaluce. Rosso i rosato musi zawierać co najmniej 50 proc. nebbiolo. Tłoczy się tu także wina jednoodmianowe z nebbiolo, vespoliny i croatiny.
Colline Novaresi DOC
To największa apelacja w Alto Piemonte – liczy całe 246 ha winnic i leży na wschodnim brzegu Sesio, powyżej Ghemme. Winnice zajmują tereny położone między 180 a 550 m n.p.m. Oprócz klasycznego kupażu nebbiolo (min. 50 proc.) z innymi lokalnymi odmianami czerwonymi, robi się tu także jednoszczepowe wina z nebbiolo, vespoliny, croatiny, uva rara i barbery oraz lekkie kwasowe białe wino z erbaluce. Odmiana ta nadaje się także na słodkie wina z podsuszanych gron.
Najlepsze wina z apelacji Alto Piemonte wchodzące na rynek w 2026 roku
Travaglini, Gattinara Riserva, Tre Vigne 2020
Antoniolo, Gattinara Riserva, Osso San Grato 2020
Pietraforata, Ghemme, Vigna Locche 2020
Castello Conti, Boca, Il Rosso delle Donne 2021
Enrico Crola, Colline Novaresi Nebbiolo, Duemila9 2018
Paride Chiovini, Sizzano 2021
La Psigula, Bramaterra Riserva, Vigna Torre 2021
Villa Era, Coste della Sesia Nebbiolo 2020
Boniperti Gilberto, Fara, Bartön 2022
La Cantina di Tappia, Valli Ossolane Nebbiolo Superiore, Prünent 2020
La Badina, Lessona 2019
